- Polski listopad, czyli drogi do niepodległości

Polski listopad, czyli drogi do niepodległości

3 listopada 2026

Czemu listopad, skoro co roku sierpień przypomina o Powstaniu Warszawskim 1944 r. i Cudzie nad Wisłą 1920 r., a wrzesień o Kampanii Polskiej 1939 r.? Nie zatrzymując się nad oczywistością Powstania Listopadowego (alias wojny polsko-rosyjskiej 1830-1831), przenosimy się do niezwykle znamiennego okresu, jakim były ostatnie lata walki Polaków o odzyskanie utraconej u schyłku XVIII w. niepodległości i dramatu rozbiorów. Szczególnie ważne są dwie dzienne daty: 5 listopada 1916 r. i 11 listopada 1918 r. (choć z piotrkowskiej perspektywy należy pamiętać też o 5 listopada 1918 r. – o czym w dalszej części naszej opowieści).

O ile data Narodowego Święta Niepodległości – tj. właśnie dzień 11 listopada – jako najważniejszego ze wszystkich świąt państwowych w Polsce, jest powszechnie znana, o tyle dwie wcześniej wspomniane pozostają zdecydowanie mniej rozpoznawalne. Cóż więc wydarzyło się 5 listopada 1916 r. i czemu warto o tym pamiętać? Odpowiedzi na to pytanie dostarczają m.in. materiały archiwalne z zasobu Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim.

Kiedy latem 1914 r. rozpętała się „Wielka Wojna”, a dotychczasowi zaborcy stali się wrogami, przed Polakami pojawiła się wyczekiwana szansa na odzyskanie upragnionej niepodległości. Liczne polskie oddziały ochotnicze zaczęły się pojawiać zarówno pod auspicjami austrowęgierskimi, jak również u boku Rosji i Francji. Symbolem tych działań były Legiony Polskie, których III Brygada formowana była na ziemi piotrkowskiej. W tym samym okresie Piotrków został jednym z najważniejszych ośrodków niepodległościowych, stając się okresowo siedzibą Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego, czy też Komendy Legionów Polskich. Kolejne lata krwawej wojny sprawiły, że tzw. polska karta, stawała się coraz ważniejsza, przede wszystkim z perspektywy zmagań zbrojnych pomiędzy Niemcami i Austro-Węgrami, a Rosją. Pozyskanie polskich ochotników i jak najpełniejsze zaangażowanie społeczeństwa ziem polskich po stronie jednej ze stron, stawało się w realiach długotrwałego konfliktu wsparciem nie do pogardzenia. W tej właśnie sytuacji dwaj z trzech zaborców, a przy tym od ponad wieku zdecydowanych wrogów odrodzenia się Polski, zdecydowało się na niecodzienną deklarację.

W dniu 5 listopada 1916 r. dwaj monarchowie: Wilhelm II – cesarz Niemiec oraz Franciszek Józef I – cesarz Austro-Węgier, proklamowali deklarację odbudowy Polski niezależnej od Rosji, choć bez wątpienia politycznie zależnej od obydwóch „dobroczyńców”. Ogłoszenie słynnego „Aktu 5 Listopada” lub „Aktu dwóch cesarzy”, miało pozyskać dla ich celów wojennych zaangażowanie polskiego społeczeństwa. W trudnych warunkach wojny i okupacji rozpoczęto tworzenie podwalin administracyjnych pod przyszłe Królestwo Polskie, w tym powołanie Tymczasowej Rady Stanu, a następnie Rady Regencyjnej. Na bazie m.in. rozwiązanych po „kryzysie przysięgowym” Legionów Polskich zaczęto formować Polską Siłę Zbrojną. Z perspektywy ponad wieku niewoli narodowej, mimo iż mocno fasadowe, były to jednak namiastki przyszłej niepodległości. Dopiero zupełna klęska zaborców w I wojnie światowej oraz przekazanie władzy nad wojskiem przez Radę Regencyjną Józefowi Piłsudskiemu w dniu 11 listopada 1918 r. okazały się w pełni przełomowym momentem, po którym odbudowa państwa i określenie jego granic stawały się możliwe. Tak oto powstała swoista „klamra dziejowa” między 5 listopada 1916 r., a 11 listopada 1918 r.

Pozostaje wszak jeszcze ważny motyw piotrkowski… Miasto znajdujące się od końca 1914 r. w austrowęgierskiej strefie okupacyjnej „doczekało się niepodległości” już w pierwszych dniach listopada 1918 r., kiedy władze w mieście przejęła administracja polska. Na dzień 5 listopada 1918 r. datowana jest odezwa do Polaków, wydana przez mjr. Oskara Brezany'ego – Komendanta Wojska Polskiego w Piotrkowie, co można symbolicznie uznać za pierwszy formalny przejaw wyzwolenia od władzy zaborczej.

Archiwalne świadectwa opisywanych wydarzeń prezentujemy Państwu za pośrednictwem opublikowanych poniżej materiałów archiwalnych – bezcennych świadectw dziejów Polski i regionu piotrkowskiego.

Odezwa „Do ludu polskiego” wydana przez wkraczające do Królestwa Polskiego wojska niemieckie, skierowana przeciwko Rosjanom.

Nawołuje ona do spokoju i wydawania szpiegów rosyjskich w ręce armii niemieckiej i austriackiej. 1914 r.

Odezwa Zjednoczenia Stronnictw Niepodległościowych zaboru rosyjskiego do Polaków w rocznice wybuchu wojny. 06.08.1915 r.

Afisz werbunkowy Legionów Polskich. 1915 r.

Odezwa adresowana do Polaków przez władze okupacyjne, związana z „Aktem 5 listopada 1916 roku”. 05.11.1916 r.

Afisz propagandowy dotyczący projektu odbudowy państwa polskiego i jego sił zbrojnych, zgodnie z „Wiekopomnym Aktem z dnia 5.XI.1916 roku, w którym Monarchowie Niemiec i Austro-Węgier proklamowali i poręczyli niepodległość Polski”. 15.01.1917 r.

Afisz zapowiadający odczyt Tadeusza Szpotańskiego pt. „Polska Organizacja Wojskowa i jej znaczenie przy tworzeniu Armii Polskiej”. 21.02.1917 r.

Odezwa mjr. Oskara Brezany'ego – Komendanta Wojsk Polskich w Piotrkowie, informująca o objęciu komendy nad miastem. Symboliczny koniec okresu niewoli narodowej. 05.11.1918 r.

Odezwa płk. Jana Rządkowskiego, dowódcy piotrkowskiego Okręgu Wojskowego i organizatora Piotrkowskiego Pułku Okręgowego do mieszkańców regionu, nawołująca do zaciągu w szeregi Wojska Polskiego. 16.11.1918 r.