- Piotrkowski Pułk Okręgowy. Z dziejów wojskowości piotrkowskiej

Piotrkowski Pułk Okręgowy. Z dziejów wojskowości piotrkowskiej

9 marca 2026

W okresie I wojny światowej (1914-1918) Piotrków stał się ważnym ośrodkiem patriotycznym i wojskowym. W mieście tym okresowo dyslokowane były najważniejsze z punktu widzenia tworzenia i funkcjonowania Legionów Polskich instytucje – np. Departament Wojskowy Naczelnego Komitetu Narodowego, czy też Komenda Grupy Legionów Polskich. Region piotrkowski był też w 1915 r. matecznikiem III Brygady Legionów Polskich, do której ciągnęli ochotnicy z różnych zakątków ziem polskich. Sytuacja ta nie zmieniła się również późną jesienią i zimą 1918 r., kiedy to odradzała się Polska.

Z końcem października 1918 r. Piotrków stał się siedzibą jednego z piętnastu Okręgów Wojskowych, zorganizowanych na terenach podległych wówczas Radzie Regencyjnej. Do zadań postawionych przed Okręgiem Wojskowym nr VI w Piotrkowie należało jak najszybsze zorganizowanie oddziału piechoty o nazwie „Piotrkowski Pułk Okręgowy”. Głównym organizatorem, a następnie pierwszym dowódcą tego oddziału był płk Jan Rządkowski – wywodzący się z armii rosyjskiej, który zanim pojawił się w Piotrkowie przeszedł szlak bojowy z I Korpusem Polskim w Rosji. Ten doświadczony oficer stanął przed trudnym zadaniem sformowania w krótkim czasie oddziału, który dał początek późniejszemu 26 pułkowi piechoty i zapisał piękną kartę w wojnie polsko-rosyjskiej 1919-1921.

Skąd w Piotrkowie na przełomie 1918 i 1919 r. można było znaleźć dostateczną liczbę rekrutów do nowo formowanego pułku? Pochodzili oni z trzech głównych środowisk, co przełożyło się również na obsadę kadrową kolejnych trzech batalionów. W I batalionie piechoty znaleźli się Polacy, służący wcześniej w stacjonującym u schyłku „Wielkiej Wojny” w Piotrkowie 100 cieszyńskim pułku piechoty (armii austro-węgierskiej), a także żołnierze piotrkowskiej Komendy Wojsk Polskich mjr. Oskara Brezanego. Dowódcą I batalionu został kpt. Edward Wolf. II batalion powstał w oparciu o członków piotrkowskich struktur Polskiej Organizacji Wojskowej – dowódcą baonu został kpt. Leopold Endel-Ragis. III batalion zaś utworzyli „Peowiacy” radomszczańcy wraz z polskimi żołnierzami z rozbrojonych jednostek okupacyjnych – dowódcą baonu został rtm. Józef Ludwikowki.

Swoją ostateczną nazwę – 26 pp – oddział otrzymał 10 grudnia 1918 r., licząc wówczas 95 oficerów i 1935 szeregowych, co w tym czasie było znaczącym kadrowo osiągnięciem. Oddział zapasowy tegoż pułku, służący do jego uzupełniania, stacjonował w Piotrkowie do wiosny 1919 r., kiedy to jego miejsce zajęły elementy 2 pp Legionów. W zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim zachowały się dokumenty Dowództwa 26 Pułku Piechoty w Piotrkowie, których przykład prezentujemy jako ilustracje naszej wystawy on-line. Dokumenty te, choć nieliczne, ukazują zarówno okres formowania się pułku, jak również zawierają liczne wskazania na jego żołnierzy, którzy w szeregach tegoż oddziału wzięli udział w walkach o określenie granic i utrzymanie niepodległości Ojczyzny.

Rozkaz nr 41 z dn. 17 grudnia 1918 r. ukazujący życie codzienne piotrkowskiego pułku.

Schematy i plan z akt pułku.

Wybór rozkazów Dowództwa 26 Pułku Piechoty w Piotrkowie Trybunalskim - nielicznie zachowana kolekcja dyspozycji pisemnych.

Przykładowe listy oficerów i żołnierzy pułku z lat 1918-1919.

Maciej Hubka