75 lat Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim

• 
• 

12 września 2025

Zmiany ustrojowe zachodzące na ziemiach polskich po zakończeniu II wojny światowej sprawiły, że Archiwa Państwowe stanęły przed nowymi wyzwaniami. Do nich należało zabezpieczenie znacznej ilości archiwaliów znajdujących się m.in. w składnicach akt instytucji administracji państwowej. Na własność państwa przeszły archiwa podworskie oraz dokumentacja powstała w wyniku upaństwowienia przemysłu. Archiwa stawały się instytucjami podnoszącymi poziom kultury całego społeczeństwa poprzez umożliwienie szerszym kręgom dostępu do zgromadzonych materiałów archiwalnych. W związku z powyższym w latach 1948-1950 podjęto przygotowania do rozbudowy sieci archiwalnej. Miała się ona składać z archiwów centralnych, wojewódzkich i powiatowych.

Pierwszym krokiem w tym kierunku było Zarządzenie Ministra Oświaty z 21 lipca 1950 r. w sprawie utworzenia powiatowych oddziałów wojewódzkich archiwów państwowych. Na jego mocy utworzono w Tomaszowie Mazowieckim Oddział Archiwum Państwowego w Łodzi. Jego zorganizowaniem zajął się Włodzimierz Rudź, którego Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych Rafał Gerber, powołał 15 września 1950 r. na stanowisko kierownika oddziału. Terenem działania nowej jednostki było miasto Tomaszów Mazowiecki i powiat brzeziński. W 1952 r. placówka otrzymała status Powiatowego Archiwum Państwowego i powiększyła zasób o archiwalia zlikwidowanego Oddziału w Rawie Mazowieckiej. Tym samym obszar działania powiększył się o powiat rawski.

W 1975 r. miała miejsce znacząca reforma administracyjna kraju. Utworzono wówczas 49 województw, w tym województwo piotrkowskie. W związku z tym nastąpiła zmiana w strukturze państwowej sieci archiwalnej. Tomaszowska placówka została zdegradowana do rangi Ekspozytury Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Ekspozytura nie była instytucją samodzielną, pełniąc jedynie rolę magazynu. W. Rudź sprzeciwiał się degradacji tomaszowskiego Oddziału. W maju 1976 r. wystosował memoriał do Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, w którym przedstawił jego osiągnięcia oraz uzasadniał potrzebę dalszego istnienia. Zabiegi Rudzia poparły władze miasta Tomaszowa Mazowieckiego oraz łódzkie środowisko naukowe. Dzięki tym staraniom od 1 stycznia 1980 r. tomaszowskie archiwum otrzymało status Oddziału Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim, który posiada do dziś.

Włodzimierz Rudź (1925-2002) - organizator tomaszowskiego archiwum.

 

Memoriał do Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych - pierwsza strona, 1976 r.

 

Pierwsza siedziba archiwum w Tomaszowie Mazowieckim - ul. Św. Antoniego 21/23 (widok obecny).

 

Siedziba przy ul. Tkackiej 2 (widok obecny).

 

Siedziba przy ul. Tkackiej 4 (widok obecny).

 

Siedziba przy ul. Tkackiej 17/19 (widok obecny).

 

Obecna siedziba przy ul. Spalskiej 120.

 

 Warunkiem niezbędnym sprawnego funkcjonowania było posiadanie odpowiedniej siedziby. Zarząd Nieruchomości Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Tomaszowie Mazowieckim w 1950 r. przekazał lokal o powierzchni 88 m² przy ul św. Antoniego 21/23. Były to pomieszczenia po zlikwidowanej placówce handlowej, z których dwa przypominające magazyny znajdowały się w zawilgoconych piwnicach, a jedno parterowe, pełniło rolę biura i pracowni konserwatorskiej. Stałe powiększanie zasobu w wyniku nowych akcesji wymusiło przeniesienie akt do pomieszczenia suterenowego przy ul. św. Antoniego 1/3. Na potrzeby instytucji przyznano również stosunkowo obszerny lokal przy ul. Tkackiej nr 2, a następnie przy ul. Tkackiej nr 4. Zasób archiwalny był przechowywany w pomieszczeniach suterenowych znajdujących się w trzech odrębnych budynkach. Taki stan lokalowy istniał do końca lat siedemdziesiątych, kiedy to trzeba było opuścić pomieszczenie przy ul. św. Antoniego 1/3 w związku z rozbiórką budynku. Po usilnych staraniach kierownika został pozyskany kolejny lokal o powierzchni 211 m² przy ul. Tkackiej 17.

Kłopoty lokalowe tomaszowskiego archiwum skończyły się na początku 1992 r. Archiwum przejęło budynek po byłym przedszkolu fabrycznym przy ul. Spalskiej 120. Można było pomieścić w nim cały zasób oraz przejąć zaległą dokumentację z urzędów, zakładów przemysłowych i instytucji. W latach 1992-2024 przeprowadzono szereg prac remontowych polegających na: ociepleniu budynku, remoncie dachu, założeniu monitoringu, instalacji antywłamaniowej oraz przeciwpożarowej. Prace remontowe poprawiły bezpieczeństwo udostępniania i przechowywania materiałów archiwalnych. Urządzono także pracownię naukową z prawdziwego zdarzenia, której w 2011 r. nadano imię Włodzimierza Rudzia oraz salę do popularyzacji zasobu.

 

 

Tomaszowska czytelnia akt.

 

 

Magazyn wczoraj i dziś

 

Archiwiści w pomieszczeniu biurowym.

 

Pracownia mikrofilmowa.

 

 

Od początku istnienia archiwum przejmowało akta miast, gmin, organów administracji państwowej oraz zakładów przemysłowych. Zasób tomaszowskiej placówki archiwalnej systematycznie się powiększał. Na koniec 2024 r. wyniósł 677 zespołów, 158 197 jednostek, 2121,57 m.b.

Przejęte materiały archiwalne z uwagi na brak pracowni konserwatorskiej poddawane były jedynie prostym zabiegom zabezpieczającym. Prace te polegały na oczyszczeniu akt, suszeniu zawilgoconych partii dokumentów, szyciu, usuwaniu części metalowych, sporządzaniu nowych obwolut i przekładaniu akt do pudeł. W 2008 r. została uruchomiona pracownia do mikrofilmowania akt, w której sporządzano mikrofilmy zarówno z zasobu własnego, jak również z centrali w Piotrkowie Trybunalskim. Do końca 2017 r. zmikrofilmowano wszystkie zespoły akt stanu cywilnego, czyli blisko 400 tys. stron oraz pierwszą serię akt miasta Tomaszowa Mazowieckiego z lat 1817-1867 – ponad 120 tys. stron. W 2017 r. zaprzestano mikrofilmowania akt na rzecz digitalizacji.

W 1955 r. archiwum rozpoczęło udostępnianie materiałów archiwalnych studentom, naukowcom, regionalistom, jak i młodzieży ze szkół średnich. Systematycznie wzrastała liczba użytkowników prowadzących badania naukowe oraz osób z kraju i zagranicy poszukujących informacji genealogicznych i własnościowych. Bogaty zasób biblioteczny Oddziału jest cennym źródłem informacji historycznej, naukowej i urzędowej dla potencjalnych badaczy. Od 1955 r. systematycznie wzrasta także liczba wykonywanych kwerend.

 

Regulamin zabezpieczenia lokalu z 1973 r.

 

Sprawozdanie z działalności za 1959 r.

 

Sprawozdanie z działalności za lata 1961-1965

 

Protokół z wizytacji Powiatowego Archiwum Państwowego, 1966 r.

 

Plan przejęć akt do zasobu Powiatowego Archiwum Państwowego w Tomaszowie Mazowieckim, lata 50-te. 

 

Popularyzacja i promocja zasobu należą do ważniejszych zadań archiwów państwowych. Jedną z jej form jest prezentowanie zasobu archiwalnego poprzez przygotowanie wystaw. Wiele z nich przygotowano we współpracy z instytucjami kultury, organizacjami społecznymi i organami administracyjnymi. Pierwsza wystawa „Tomaszów w dokumencie archiwalnym” została zorganizowana w 1957 r. Ukazywała dzieje miasta jako osady górniczo-hutniczej, a następnie ośrodka włókienniczego. Jedną z ciekawszych wystaw „Nim Tomaszów został miastem” zorganizowano w 1980 r. z okazji 150. rocznicy nadania praw miejskich. Zaprezentowano na niej najcenniejsze dokumenty dotyczące początków miasta. Ponadto od 2009 r. Oddział udostępnia wystawy on-line na stronie internetowej AP w Piotrkowie Trybunalskim. Spotykają się one z dużym zainteresowaniem internautów o czym świadczy liczba wejść na stronę internetową piotrkowskiego archiwum.

Innym zadaniem z zakresu promocji archiwum i jego zasobu jest organizowanie konferencji, sesji naukowych i popularnonaukowych w których czynnie biorą udział tomaszowscy archiwiści. Oddział w Tomaszowie Mazowieckim jest elementem struktury organizacyjnej AP w Piotrkowie Trybunalskim, toteż warto podkreślić, iż jego pracownicy inicjują i czynnie włączają się w wiele inicjatyw realizowanych przez piotrkowskie archiwum. Są to działania i wydarzenia takie jak: Noc Muzeów, Międzynarodowy Dzień Archiwów, Dzień Archiwisty, Dzień Darczyńcy oraz wiele innych różnego rodzaju imprez i projektów. Jednym z takich przedsięwzięć był zrealizowany w 2015 r. projekt pionierski z punktu widzenia edukacji archiwalnej „Bo ta co nie zginęła… 1945 r.”  Przygotowano wówczas wystawę i film, którego scenariusz opracowano na podstawie zasobu archiwum. Celem projektu była promocja archiwaliów dotyczących zakończenia II wojny światowej i wydarzeń związanych z kształtowaniem się władzy w pierwszych latach powojennej Polski. Film kręcono m.in w Oddziale, a w rolę aktorów wcielili się jego pracownicy. Wystawa i film prezentowane były w trakcie wielu konferencji, odczytów, spotkań, wykładów oraz lekcji archiwalnych.

Innym przykładem promocji była „żywa diorama”, która odbyła się w Oddziale 9 sierpnia 2014 r. W trakcie jej trwania przygotowano, przy współpracy ze Stowarzyszeniem Rekonstrukcji Historycznej „Batalion Tomaszów” pokaz uzbrojenia żołnierzy Wojska Polskiego i Wehrmachtu oraz atak niemieckich dywersantów na polską komisję poborową. Także w tym przypadku w rolę rekonstruktorów wcielili się pracownicy archiwum.

Niniejszy skromny zarys dziejów i działalności, oraz prezentowane na naszej ekspozycji dokumenty i fotografie, stanowią zachętę do bliższego poznania szeroko pojętych „dziejów tomaszowskiej archiwistyki”, zaś przede wszystkim do ukazania roli i znaczenia naszego Oddziału w Tomaszowie Mazowieckim dla kulturowego i historycznego dziedzictwa regionu.

 

Zaproszenie na otwarcie wystawy pt. „Powstanie Styczniowe na Ziemi Brzezińskiej i Rawskiej”, 1963 r.

 

Wystawa pt. „Nim Tomaszów został miastem”, 1980 r.

 

Plakat zapraszający na konferencję naukową „W cieniu czerwonej zarazy. W 90. rocznicę Bitwy Warszawskiej”, 2010 r.

 

Program konferencji naukowej „Karty z dziejów ustroju Polski. W 220 rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja", 2011 r.

 

Konferencja naukowa „Oblicza Podziemia. W 70. Rocznicę powołania Armii Krajowej”, 2012 r.

 

Konferencja naukowa „Społeczne i polityczne aspekty Wielkiej Wojny 1914-1918”, 2014 r.

 

Warsztaty archiwalne w Ośrodku Kultury w Ujeździe, 2013 r.

 

Lekcje archiwalne prowadzone przez tomaszowskich archiwistów cieszą się dużym zainteresowaniem młodzieży szkolnej i nauczycieli.

 

Żywa diorama towarzysząca wernisażowi wystawy dotyczącej Kampanii Polskiej 1939 roku, 2014 r.

 

 

Projekt edukacyjny „Bo ta, co nie zginęła… 1945 r.” - zdjęcia z planu filmu dokumentalno-fabularnego, 2015 r.

Andrzej Wróbel