Zarys dziejów tomaszowskiego rzemiosła

  • Drukuj zawartość bieżącej strony
  • Zapisz tekst bieżącej strony do PDF

6 grudnia 2016

Pierwsze informacje o Tomaszowie jako osadzie pochodzą z 1788 roku, kiedy to hrabia Tomasz Ostrowski wybudował w niej piec hutniczy. Widząc nierentowność tej inwestycji syn Tomasza – Antoni postanowił w swych dobrach uruchomić przemysł włókienniczy. Odbył on podróż do Saksonii i na Śląsk, celem zwerbowania sukienników do osiedlenia się w dobrach ujezdzkich. Pierwsi osadnicy zaczęli napływać do Tomaszowa w 1822 r. Z każdym rokiem w Tomaszowie przybywało rzemieślników i warsztatów. O ile w 1823 r. było 56 warsztatów sukienniczych to w 1826 r. było ich już 256. Rozwój młodego ośrodka przyniósł mu w 1830 roku prawa miejskie. W 1853 r. w mieście pracowało już 292 fabrykantów i rzemieślników.

Rzemieślnicy zaczęli organizować się w cechy, które angażowały się w organizację wystaw, kiermaszów, a także współuczestniczyły wraz z lokalną administracją w organizacji imprez ogólnomiejskich. Pierwszym cechem, jaki powstał w Tomaszowie był Cech Sukienników, założony w 1824 r. W następnych latach założono cechy: fryzjerów, stelmachów, ślusarzy, gwoździarzy i kowali, szewców.

Wybuch I wojny światowej spowodował unieruchomienie większości zakładów rzemieślniczych w mieście, pozostałe zostały zamknięte po wprowadzeniu okupacji niemieckiej. Po zakończeniu Wielkiej Wojny nastąpił powolny rozwój rzemiosła. Wznowiło działalność 7 cechów skupiających miejscowych rzemieślników. W 1922 r. były to cechy: sukienniczy, piekarski, stolarski, szewski, bednarski, ślusarzy i rzeźniczy. W rok później utworzono cechy: kołodziejski i kowalski. W 1935 r. w Tomaszowie było 14 cechów, w których zrzeszonych było 420 rzemieślników. Rzemiosłem zajmowali się przede wszystkim Żydzi, choć w źródłach można spotkać profesje całkowicie zdominowane przez Polaków. Na przykład w 1927 r. zarejestrowanych było 751 rzemieślników Żydów, prowadzących samodzielnie swoje warsztaty. Funkcjonowało 5 cechów stricte żydowskich: rzeźniczy, krawiecki, szewski, piekarski i stolarski. W 1938 r. z pracy w rzemiośle utrzymywało się 5,5% miasta.

Rozwój rzemiosła w Tomaszowie Mazowieckim, jak i w całej Polsce przerwał wybuch II wojny światowej. Stolarze zaczęli odczuwać brak drewna, krawcy – nici i dodatków, szewcy – skóry itd. Z braku surowców przerabiano i naprawiano wyłącznie stare rzeczy. Rzemiosło poniosło olbrzymie straty na skutek eksterminacyjnej polityki okupanta niemieckiego wobec ludności, szczególnie mniejszości żydowskiej. Nadzór nad zakładami rzemieślniczymi w Tomaszowie Mazowieckim sprawował Powiatowy Wydział Rzemieślniczy, przemianowany potem na Powiatowy Związek Rzemieślniczy.

Rozwojowi rzemiosła nie sprzyjała również polityka władz państwowych po zakończeniu II wojny światowej. Ustawa nacjonalizacyjna pozostawiła rzemiosło poza swoim zasięgiem, które odrodziło się po wojnie w tradycyjnych strukturach własnościowych, z rozbudowanym samorządem w postaci izb rzemieślniczych. Sektor prywatny był systematycznie rugowany z produkcji przemysłowej, powszechnie stosowano przymusowy zarząd państwowy, który uniemożliwiał właścicielom kierowanie przedsiębiorstwami i korzystanie z zysków. W mieście w latach 1944-1946 było 41 zakładów prywatnych i rzemieślniczych, a już w latach 1947-1949 zaledwie 7. W 1950 r. natomiast jedynie 117 osób trudniło się rzemiosłem.

Na wystawie zaprezentowano tylko nieliczne dokumenty z zasobu Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim dotyczące rozwoju rzemiosła w mieście. Pochodzą one z zespołów: Zbiór cechów miasta Tomaszowa, Powiatowy Związek Rzemieślniczy w Tomaszowie Mazowieckim, Grodzki Związek Rzemieślniczy w Tomaszowie Mazowieckim oraz z Akt miasta Tomaszowa Mazowieckiego.

1)	Protokoły Instancji Starszych Zgromadzenia Bednarskiego, 1851-1857

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Protokoły Instancji Starszych Zgromadzenia Bednarskiego, 1851-1857 – sygn. 1;

 

Księga przychodów i rozchodów Cechu Fryzjerów, 1936-1944

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Księga przychodów i rozchodów Cechu Fryzjerów, 1936-1944, sygn. 2;

 

Księga czeladników Cechu kamieniarzy, 1897-1909

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Księga czeladników Cechu kamieniarzy, 1897-1909, sygn. 3;

 

Wyciąg z protokołu obrad i uchwał powziętych na zjeździe mistrzów kominiarskich województwa łódzkiego z 14.06.1925 r.

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Wyciąg z protokołu obrad i uchwał powziętych na zjeździe mistrzów kominiarskich województwa łódzkiego z 14.06.1925 r., sygn. 4;

 

Kalendarz na rok 1928

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Kalendarz na rok 1928, sygn. 4;

 

Życzenia noworoczne 1921 r.

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Życzenia noworoczne na rok 1921, sygn. 4;

 

Zaświadczenie cechowe, Cech kowali, 1929-1939

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Zaświadczenie cechowe, Cech kowali, 1929-1939, sygn. 5

 

Protokół zebrania Cechu Piekarskiego, 1928-1941

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Protokół zebrania Cechu Piekarskiego, 1928-1941, sygn. 7;

 

Księga majstrów Cechu Stelmachu, Ślusarzy, Gwoździarzy i Kowali, 1840-1907

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Księga majstrów Cechu Stelmachu, Ślusarzy, Gwoździarzy i Kowali, 1840-1907, sygn. 11;

 

Księga zapisów na majstrów Cechu Sukienników, 1824-1864

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Księga zapisów na majstrów Cechu Sukienników, 1824-1864, sygn. 14;

 

Księga zapisów terminatorów Urzędu Starszych Zgromadzenia Szewców w Tomaszowie Mazowieckim, 1922-1929

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Księga zapisów terminatorów Urzędu Starszych Zgromadzenia Szewców w Tomaszowie Mazowieckim, 1922-1929, sygn. 26;

 

Księga uczniów Cechu Ślusarzy, 1912-1927
Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Księga uczniów Cechu Ślusarzy, 1912-1927, sygn. 29;

 

Księga kasowa Cechu Ślusarzy, 1842-1910

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Księga kasowa Cechu Kowali, 1842-1910, sygn. 30

 

Zestawienie kosztów związanych z uroczystością udekorowania sztandaru cechowego w dniu 15 lutego 1930 r. Cechu Ślusarzy

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Zestawienie kosztów związanych z uroczystością udekorowania sztandaru cechowego w dniu 15 lutego 1930 r. Cechu Ślusarzy, sygn. 32;

 

Księga mistrzów Cechu Piekarzy, 1921-1941
Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Księga mistrzów Cechu Piekarzy, 1921-1941, sygn. 34;

 

Książka rzemieślnicza Cechu Stolarzy, 1891

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Książka rzemieślnicza Cechu Stolarzy, 1891, sygn. 35;

 

Książka egzaminów czeladniczych Cechu Szewców, 1922-1928

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Książka egzaminów czeladniczych Cechu Szewców, 1922-1928, sygn. 36;

 

Zaświadczenie wydane przez Urząd Starszych Zgromadzenia Bednarskiego, 1844,

Zbiór cechów miasta Tomaszowa – zesp. nr 11
Zaświadczenie wydane przez Urząd Starszych Zgromadzenia Bednarskiego, 1844, sygn.38.

 

Sprawozdanie z pracy w wrześniu 1942 r.

Powiatowy Związek Rzemieślniczy w Tomaszowie Mazowieckim, zespół nr 353
Sprawozdanie z pracy w wrześniu 1942 r., sygn. 7;

 

Podanie o wydanie zezwolenia na prowadzenie rzemiosła, 1943

Powiatowy Związek Rzemieślniczy w Tomaszowie Mazowieckim, zespół nr 353
Podanie o wydanie zezwolenia na prowadzenie rzemiosła, 1943, sygn. 9;

 

Umowa o naukę w rzemiośle, 1942

Powiatowy Związek Rzemieślniczy w Tomaszowie Mazowieckim, zespół nr 353
Umowa o naukę w rzemiośle, 1942, sygn. 10;

 

Kwestionariusz właściciela warsztatu rzemieślniczego, 1943

Powiatowy Związek Rzemieślniczy w Tomaszowie Mazowieckim, zespół nr 353
Kwestionariusz właściciela warsztatu rzemieślniczego, 1943, sygn. 21;

 

Rejestr Cechu Metalowego

Grodzki Związek Rzemieślniczy w Tomaszowie Mazowieckim, zesp. nr 354.
Rejestr Cechu Metalowego, sygn. 1;

 

Rejestr Cechu Spożywców

Grodzki Związek Rzemieślniczy w Tomaszowie Mazowieckim, zesp. nr 354.
Rejestr Cechu Spożywców, sygn. 2;

 

Rejestr Cechu Włókniarzy

Grodzki Związek Rzemieślniczy w Tomaszowie Mazowieckim, zesp. nr 354.
Rejestr Cechu Włókniarzy, sygn. 3;

 

Spis członków według branż

Grodzki Związek Rzemieślniczy w Tomaszowie Mazowieckim, zesp. nr 354.
Spis członków według branż, sygn. 5;

 

Egzaminy mistrzowskie i kwalifikacyjne
Grodzki Związek Rzemieślniczy w Tomaszowie Mazowieckim, zesp. nr 354.
Egzaminy mistrzowskie i kwalifikacyjne, sygn. 6;

 

Rejestr członków wszystkich cechów i sekcji, 1945

Grodzki Związek Rzemieślniczy w Tomaszowie Mazowieckim, zesp. nr 354.
Rejestr członków wszystkich cechów i sekcji, 1945, sygn. 8.

 

Lista handlarzy i procederzystów z 1843 r. - strona tytułowa

Lista handlarzy i producentów z 1843 r.

Akta miasta Tomaszowa, zesp. nr 7
Lista handlarzy i procederzystów, 1843, sygn. I/44;

 

Lista fabrykantów, rękodzielników, rzemieślników i profesjonalistów, 1843

Lista fabrykantów, rękodzielników, rzemieślników i profesjonalistów, 1843

Akta miasta Tomaszowa, zesp. nr 7
Lista rękodzielników i różnych profesjonalistów, 1843, sygn. I/51;

 

Spis majstrów i kołodzieji z 14.02.1923 r.,

Akta miasta Tomaszowa, zesp. nr 7
Spis majstrów i kołodzieji z 14.02.1923 r., sygn. III/504;

 

Dane o ilości zakładów przemysłowych z 21.09.1937 r.

Akta miasta Tomaszowa, zesp. nr 7
Dane o ilości zakładów przemysłowych z 21.09.1937 r., sygn. III/2106, s. 284.

Rozwiń Metryka

Podmiot udostępniający informację:
Data utworzenia:2016-12-06
Data publikacji:2016-12-06
Osoba sporządzająca dokument:
Osoba wprowadzająca dokument:Michał Ordak
Liczba odwiedzin:820